واقعى آنان بازگشت به ظواهر قرآن و حديث بود . موضوعات مهم مورد نزاع اشاعره با معتزله ، عبارت بود از : صفات خداوند و رابطه آنها با ذات ، مسئله حدوث و قدم قرآن ، امكان رؤيت خداوند ، جلوس خدا بر عرش ، و خلق اعمال . ديدگاه‌هاى اين گروه نيز همانند معتزله با تكيه و استناد بر قرآن و حديث و برداشت از ظواهر آيات متشابه استوار بود . « 1 » يكى از جنجالىترين موضوعات قرن نخست ، جبر در اعمال بود . ظاهر آيات قرآن كه برخى بر جبر و برخى ديگر بر اختيار آدمى دلالت دارند ، موجب اختلاف مسلمانان در بحث جبر و اختيار شده است . براساس ظاهر آياتى از قرآن جز خداوند فاعلى وجود ندارد و در مقابل ، آيات ديگرى از اختيار انسان سخن مىگويد و او را مسئول اعمال و رفتارهاى خويش مىشناسد . « 2 » هر دسته فكرى نيز به گزينش آيات دلخواه خود مىپرداختند و بنيان عقايد خويش را مىساختند . صوفيه نيز نه‌تنها ( بنا به گزارشى ) در تثبيت مبانى خود به بيش از چهارصد آيه استناد كرده‌اند « 3 » ، بلكه غالب آموزه‌هاى عملى و نظرى خود را برگرفته از قرآن و سنّت دانسته‌اند . « 4 » در مجموع مىتوان گفت حجم بسيارى از مجادلات و اختلافات كلامى و چه بسا فقهى قرون نخست ، به ويژه پس از شكل‌گيرى فرقه‌ها ، بر محور موضوعاتى بوده كه ريشه در قرآن و سنت داشته و هريك از دو طرف نزاع براى اثبات انديشه خود ، در پى مستمسكى از قرآن و نيز احاديث پيامبر صلّى اللّه عليه و آله بوده‌اند .

--> ( 1 ) . نك : سعيد شيخ ، مطالعات تطبيقى در فلسفه اسلامى ، ص 43 - مشكور ، فرهنگ فرق اسلامى ، 54 - 59 . استناد معتزله و اشاعره به قرآن و برداشت‌هاى متفاوت و متناقض آنها در آثار ملل و نحل و بيشتر از آن در آثار كلامى هريك از اين دو فرقه موجود است . ( 2 ) . زهدى جار اللّه ، همان ، ص 94 - 108 . ( 3 ) . يثربى ، سيد يحيى ، عرفان نظرى ، ص 407 ، به نقل از كتاب ملاصدرا ، نوشته هانرى كربن ، ص 260 . ( 4 ) . سراج طوسى ، ابو نصر ، اللمع ، ص 21 ؛ آملى ، سيد حيدر ، جامع الاسرار ، ص 346 - 352 ؛ براى اطلاع بيشتر بنگريد : مطهرى ، مرتضى ، خدمات متقابل اسلام و ايران ، ص 551 - 561 .